Bác sĩ trò chuyện

Từ cái lá lách đến cái lá mía

SGTT.VN - Raph Steinman tìm ra tế bào dạng cây và để cả đời nghiên cứu sự miễn dịch, nhận nửa giải Nobel Y học năm 2011; Bruce Beutler người Mỹ và Jules Hoffmann người Pháp chia nửa giải vì đóng góp giải thích hệ thống miễn dịch. Vào ngày 10.12 tới, lễ phát giải tại Stockholm lại vắng Steinman. Mến thương và nuối tiếc.

Kỳ tích từ lá lách chuột

Hình 1

 Nhờ lá lách chuột. Khi thấy được các tế bào mới trong lá lách của chuột, biết là mình trên đường tới một điều gì rất lớn lao, Raph Steinman dành trọn đời cho sự khám phá. Nghiên cứu buổi đầu thực hiện cùng với người thầy (quá cố) Zanvil A. Cohn tại viện Rockefeller – Hoa Kỳ. Họ tìm thấy loại tế bào miễn dịch trước đó chưa ai biết, đặt tên là các tế bào dạng cây (TBDC) vì màng tế bào có các tua như các nhánh cây.

Lá lách chuột và người có nhiệm vụ tương tự. Lá lách người nằm ở phần trên cao bên trái của bụng, được lồng ngực che chắn. Lách làm nhiệm vụ lọc máu và là thành phần của hệ miễn dịch. Các hồng cầu già cỗi được tái chế trong lá lách; các tiểu cầu và bạch cầu (các tế bào miễn dịch như TBDC và lymphô bào) được dự trữ tại đây.

 Đội ngũ tuần tra. Các TBDC phục kích ở dưới lớp da, ở màng nhầy lót mặt trong mũi, phổi và ruột, những nơi mà các kẻ lạ (các vi sinh vật gây nhiễm) đột nhập vào cơ thể. Các tế bào bạch cầu này đi tuần tra khắp cơ thể, tìm chộp xơi trọn (thực bào nghĩa là tế bào xơi) kẻ lạ đột nhập hay các mầm bệnh, ngấu nghiến thành các mảnh vụn kháng nguyên, rồi dùng các nhánh chìa ra ngoài mặt khêu gợi để kích hoạt các tế bào T sát thủ (một loại tế bào lymphô). Các sát thủ T sẽ tiêu diệt kẻ lạ và ghi nhớ như in mầm bệnh này để nhận diện chống lại về sau. Vậy là khai mào miễn dịch. TBDC cũng biết né phe mình, không tấn công lầm các tế bào của cơ thể (gọi là dung nạp miễn dịch). Các nhà nghiên cứu đã bắt đầu dùng tế bào này để tấn công các bệnh nhiễm đặc hiệu như HIV, sốt rét và cúm, vài loại ung thư và các bệnh tự miễn.

Cây cầu nối kết

Hình 2

 Cuộc chiến kỳ thú. Năm 1908, Mechnikov và Ehrlich chia nhau giải Nobel Y học về miễn dịch. Cuối thế kỷ 19, có một cuộc chiến giữa nhóm của Ehrlich ở viện Bệnh nhiễm ở Berlin và nhóm của Mechnikov của viện Pasteur Paris. Phía này cho phe kia là sai lầm. Năm 1882, Ilya Mechnikov khảo sát ấu trùng của sao biển. Đâm một cái gai vào ấu trùng, ông nhận thấy các tế bào lạ vây quanh điểm gai đâm và ăn bất cứ các chất nào đi qua nơi da bị lủng, ông đặt tên là các thực bào (các tế bào xực). Khám phá cho thấy cơ thể tự bảo vệ chống lại bệnh tật. Paul Ehrlich xây dựng lý thuyết cơ thể sản xuất các chất ngày nay chúng ta gọi là kháng thể, giúp tiêu huỷ các kẻ lạ xâm nhập. Cuộc chiến kết thúc với hiểu biết ngày càng rõ nét. Các thực bào của Mechnikov có vai trò bảo vệ ban đầu. Các kháng thể của Ehrlich cũng là một phần của hệ miễn dịch. 

 Hai mà một. Cơ thể tung ra các đòn phủ đầu đánh các kẻ lạ xâm nhập, đó là miễn dịch bẩm sinh. Rồi cần một thời gian lâu dài hơn để tìm hiểu kẻ địch, tạo nên một cuộc chiến đặc hiệu chống lại các mầm bệnh, đó là miễn dịch thích ứng. Bruce Beutler và Jules Hoffmann làm sáng rõ đòn đề kháng phủ đầu, Raph Steinman cho thấy TBDC có vai trò kết nối miễn dịch bẩm sinh – thích ứng. Khác nào cầu Rạch Miễu bắc qua sông Tiền nối kết hai thành phố Mỹ Tho và Bến Tre mến yêu.

Sự kiện độc nhất vô nhị

Steinman sinh ở Montreal, Canada, cử nhân khoa học ở đại học Mc Gill, bác sĩ y khoa ở Harvard Hoa Kỳ, giám đốc labô về sinh lý học tế bào và miễn dịch hoá tại đại học Rockefeller. Được khám phá từ năm 1973, sáu năm sau vai trò của các TBDC mới được biết đến và phải cần 20 năm nữa cộng đồng khoa học mới nhìn nhận rộng rãi. Không ngừng nghiên cứu, chẳng màng có bao nhiêu người nghĩ là mình sai lầm. “Tôi muốn biết làm thế nào sự miễn dịch bắt đầu, một vấn đề căn bản mà hiểu biết còn quá ít”, ông phát biểu nhân buổi nhận giải thưởng Lasker 2007, thường được xem là giải Nobel Hoa Kỳ. Thương quá, hôm trước khi nhập viện lần cuối, Steinman còn bàn luận với Sarah Schlesinger hàng giờ về một vắcxin cho HIV. Ông qua đời vào ngày 30.9.2011. Uỷ ban Nobel tặng giải cho Steinman vì công lao khám phá các TBDC gần 40 năm rồi, không hay là ông đã qua đời ba ngày trước đó. Tầm nhìn thật rộng, suy nghĩ sáng tạo, cống hiến vô vàn, Steinman không bao giờ biết mình đoạt giải thưởng cao quý nhất.

Từ trái sang phải: Raph Steinman - Bruce Beutler - Jules Hoffmann

GS.BS Nguyễn Chấn Hùng

Đau thương từ cái lá mía  Lá mía nằm sâu trong bụng, sát trước cột sống và núp sau bao tử. Tuỵ tạng gồm hai tuyến: tuyến nội tiết làm ra hormon insulin điều hoà đường huyết, tuyến ngoại tiết tạo ra các enzym giúp tiêu hoá thức ăn. Cái lá mía đáng thương của Raph Steinman và Steve Jobs đều bị ung thư tàn phá. Định mệnh thấy như nhau, ung thư thuộc hai loại khác nhau. Loại ung thư thần kinh nội tiết của Steve Jobs rất hiếm, vốn rất nhẹ, sống còn tính bằng nhiều năm, thậm chí hàng chục năm. Bảy năm sống thêm của Jobs là một nuối tiếc cho các chuyên gia ung bướu: hình như ông không chịu theo các liệu pháp chuẩn mà chọn lựa các cách “điều trị thần kỳ không cơ sở”.   Loại ung thư tuyến ngoại tiết của Raph Steinman vốn ác tính thật cao, thường giết người trong vòng một năm, Steinman lấy mình thử nghiệm, chiến đấu thật tích cực sống đến bốn năm rưỡi. BS Michel Nussenzweig, viện Rockefeller, cộng tác với Steinman hơn 30 năm cho biết ông ta đã nghiên cứu liệu pháp dùng TBDC và muốn tự thử nghiệm. Bạn bè xúm lại lo cho ông. Thoạt đầu thử loại vắcxin được chế biến với các TBDC từ máu của Steinman. RNA trích từ khối ung thư (lấy trong cuộc mổ) của ông được gắn vào các TBDC rồi truyền trở vào cơ thể. Tám hoặc chín lần vắcxin trong khoảng vài tháng. Rồi dùng tới các liệu pháp chuẩn: hoá trị với thuốc gemcitabin (gemzar), thuốc ipilimumab (yervoy), thuốc nhắm trúng đích erlotinib (tarceva). Rốt lại Steinman đã thử tám liệu pháp. Thật khó biết cái gì kéo dài mạng sống của ông. Phải chăng nhờ cuộc mổ, hay là hoá trị hoặc các loại thuốc thử. Steinman thì tin vào các TBDC yêu quý của mình, các tế bào miễn dịch giúp ông đoạt giải Nobel. Khi được hỏi thử nghiệm có kéo dài sống còn không, các đồng nghiệp của ông trả lời là chỉ có các thử nghiệm lâm sàng đúng chuẩn mới trả lời được. Cha đẻ của iPad và người suốt đời nâng niu các TBDC như nắm tay nhau từ giã chúng ta. Bao nhiêu nuối tiếc và mến thương.